Filosofie

Symbolische essenties


 

Wie de geschiedenis van de filosofie er op nakijkt, zal vaststellen dat het grotendeels een geschiedenis van verschillende vormen van essentialisme is. Altijd weer werd gesteld dat ieder ding een “essentie” heeft, die het ding als dusdanig kwalificeert en ook door ons gekend kan worden. In de vroege moderniteit kwam deze manier van denken onder druk te staan en de 20ste eeuw zou wel de eeuw van het anti-essentialisme kunnen worden genoemd.

Symbolische essenties wil de lezer vandaag opnieuw confronteren met de vraag naar dat essentialisme. We kunnen niet anders dan een plaats geven aan betekenissen die ons raken maar niet langer een ondubbelzinnige en onveranderlijke fundering vinden binnen een objectief of vermeend objectief beeld van de wereld. Wat maakt het verschil – en wat de samenhang – tussen mens en dier, mens en ding, vriend en vijand, ziek en gezond, levenden en doden? Eerder dan dat deze verschillen zijn gebaseerd op inherente of universele kenmerken (objectief bestaande essenties), volgen ze uit een houding die wij hebben tegenover dingen die voor ons van onmiskenbaar belang zijn, maar in een bepaalde tijd en cultuur ook telkens anders van belang zijn. Maar dat we onszelf moeten positioneren is onontkoombaar.
Even onontkoombaar als het gegeven dat we dat doen via symbolische opposities, die ‘in wezen’ kleine verschillen een grote betekenis geven. Vandaar dat, waar die opposities en verschillen ons in de kern raken (zoals bij liefde en haat, vriend en vijand, held en verrader, oorlog en religie), velden van intensiteit ontstaan die zich wel moet ontladen in ambivalentie. Niet alleen ambiguïteit vertoont zich bij de grenslijn, maar ook ambivalentie, want “het beste slaat om in het slechtste” – of andersom. Vandaar ook een kritiek van positief utopisch denken: in profane en religieuze utopieën wordt die ambivalentie miskend. Wat niet aan het ideaal beantwoordt mag en moet worden vernietigd.
Maar een denken dat niet in die val trapt, kan essenties nog een rol toekennen: geen ontologische, wel een symbolische. Geen objectief bestaande maar symbolisch erkende essenties. Bepaalde kwesties zijn essentieel in de zin dat ze ons niet onberoerd kunnen laten, ook al kunnen we er geen objectief fundament voor aanwijzen. Die kwesties behoren dan ook niet tot de orde van de objectieve waarheid, maar van de waarachtigheid.
Symbolische essenties reiken een bril aan om te kijken naar moderne knopen en paradoxen als Europa, religie en haat, het vreemde van culturen, van mensen en dieren, van mannen en vrouwen. Maar ook om het te hebben over de individuele essentie van die ene stad, van deze plek, van deze mens, van dit schilderij, van deze relikwie, van dat gedicht; concrete essenties, kortom, waar we ons toe verhouden als tot ‘zielen’.

Begeleiding

Prof. dr. Paul Cortois leert cultuurfilosofie aan de KU Leuven

Locatie

Elcker-Ik (Grote Zaal)


Er zijn momenteel geen cursussen Symbolische essenties gepland.




Terug naar overzicht